Natuurvoormensen
Omgevingspsychologisch onderzoek
Belevingsonderzoek
De charme van de savanne
Natuurbeleving is een boeiend fenomeen. Toch wordt er nog niet zo heel lang onderzoek naar gedaan. De eerste empirische onderzoeken dateren van rond 1970. Een van de eerste bevindingen uit dat onderzoek was dat natuurlijke omgevingen zeer positieve reacties in mensen oproepen, en veel hoger worden gewaardeerd dan stedelijke omgevingen. Deze liefde voor natuur wordt ook wel aangeduid met de term 'biophilia'. Volgens de biophilia-hypothese, ontwikkeld door E.O. Wilson, is de liefde van mensen voor natuur het resultaat van een biologisch evolutieproces, dat zich grotendeels heeft voltrokken in de tijd dat onze voorouders in de Oostafrikaanse savanne leefden. Deze hypothese wordt ondersteund door onderzoek waaruit blijkt dat mensen een sterke voorkeur hebben voor half-open, savanne-achtige landschappen die zowel de mogelijkheid bieden om te schuilen als om te verkennen. Het artikel De charme van de savanne gaat dieper in op deze voorkeur voor savanne-achtige omgevingen.
Zin en onzin van de biophilia hypothese
De veronderstelling dat landschapsvoorkeuren evolutionair bepaald zijn is zeker niet onomstreden (zie bijv. Gie van den Berghe). Toch concludeert de Vlaamse filosoof Yannick Joye in zijn proefschrift over natuurlijke architectuur dat er al met al toch zeer sterke aanwijzingen zijn dat mensen een aangeboren voorliefde hebben voor natuur, en dan met name voor bepaalde natuurlijke vormen en landschapsconfiguraties die een hoge overlevingswaarde hebben. Joye noemt het dan ook zeer zorgelijk dat er in moderne stedelijke omgevingen steeds minder mogelijkheden zijn tot contact met de natuur. Hij pleit er daarom voor om veel meer gebruik te maken van natuur in het ontwerp van gebouwen en stedelijke omgevingen. >> lees verder....
Los van de vraag of de liefde voor natuur al dan niet is aangeboren, blijft het een empirisch feit dat er sterke overeenkomsten in landschapsvoorkeuren zijn. Bij Alterra hebben we deze kennis gebruikt voor het ontwikkelen van het BelevingsGIS, een model voor het voorspellen van de schoonheid van het Nederlandse landschap.
Ruig of verzorgd?
Natuurlijk zijn er ook verschillen in landschapsvoorkeuren. Deze verschillen heb ik onderzocht in mijn promotieonderzoek. De belangrijkste conclusie van dit onderzoek was dat sommige mensen de voorkeur geven aan ruige natuur, terwijl anderen meer van verzorgde natuur houden. Deze verschillen hangen samen met persoonskenmerken, zoals opleidingsniveau en behoefte aan structuur. Een goed overzicht van de belangrijkste individuele verschillen in voorkeuren voor ruige en verzorgde natuur is te vinden in het recent verschenen artikel New Wilderness in The Netherlands. Na mijn promotieonderzoek heb ik samen met Sander Koole het mysterie van verschillen in voorkeuren voor ruige en verzorgde natuur verder ontrafeld. Het resultaat hiervan is te lezen in het artikel Lost in the Wilderness. Kort samengevat komen onze meest recente bevindingen er op neer dat mensen die van ruige natuur houden beter zijn in het onderdrukken van de negatieve betekenissen van ruige natuur, zoals dood en verderf, waardoor ze meer kunnen genieten van al het positieve dat ruige natuur te bieden heeft.
Beleving van bossen
Er is in Nederland al enige tijd een discussie aan de gang over hoe we onze bossen het beste kunnen beheren. Terreinbeheerders voeren samen met overheden en burgers felle debatten over de zin en onzin van houtkap en het al dan niet laten liggen van dode bomen en rottende kadavers. In het artikel Weelderig of wild: de invloed van beheersmaatregelen op bossen bespreek ik inzichten uit belevingsonderzoek die terreinbeheerders kunnen benutten om greep te krijgen op vragen over bosbeheer.
In 2002 hebben we de belevingswaarde van parken en bossen die beplant zijn volgens de integrale beplantingsmethode vergeleken met die van parken en bossen die op traditionele wijze zijn aangelegd. Belangrijkste resultaat van dit onderzoek was dat de integrale beplantingsmethode in de ogen van het publiek niet zozeer leidt tot mooiere, maar wel tot veiliger bossen en parken.
Angst voor de natuur
Natuur is niet alleen maar mooi; natuur kan ook eng en bedreigend zijn. Wie wel eens verdwaald is in een bos of oog in oog heeft gestaan met het rottende kadaver van een dood dier weet wel wat ik bedoel. Veel mensen schamen zich voor hun natuurangst en doen er lacherig over. Daardoor blijft angst voor natuur vaak verborgen. In opdracht van het Innovatienetwerk Groene Ruimte en Agrocluster heb ik een essay geschreven over de verborgen angst voor natuur en de mogelijke implicaties hiervan voor beleid en samenleving. Op 7 juli 2003 is ook een artikel in de regionale dagbladen verschenen over dit essay.
Samen met Marlien ter Heijne heb ik enkele wetenschappelijke studies gedaan naar angstige ervaringen van mensen in de natuur. Deze studies zijn gepubliceerd in het tijdschrift Landschap en the Journal of Environmental Psychology . In deze publicaties komen ook de meer spirituele ervaringen die mensen juist in enge natuur kunnen hebben aan de orde. In een artikel in Onverwacht Nederland , het magazine van Staatsbosbeheer, worden de resultaten van de studies samengevat. De belangrijkste boodschap is dat angst voor natuur ook op een positieve manier kan worden ingezet in het natuurbeleid, door mensen te stimuleren om de confrontatie met hun diepgewortelde natuurangst te overwinnen. Dit kan echter alleen wanneer mensen voldoende kennis en vaardigheden hebben om op een verstandige manier om te gaan met natuurrisico's.
Bebouwde omgeving
![download rapport [2,3 Mb]](leefbaarheid.jpg)
De laatste jaren heeft mijn onderzoek zich langzaam uitgebreid van de "groene" naar de "bebouwde" omgeving . Zo heb ik samen met Prof. em. Anne Beer uit Sheffield en Dr Ronald Hamel van de Universiteit van Amsterdam een analyse gemaakt van leefbaarheidsaspecten van het stationsgebied in Utrecht in het kader van de uitvoering van het Masterplan voor dit gebied. Verder heb ik voor een masterclass over groen-grijze knooppunten een advies geschreven over het ontwerpen van snelwegen op basis van de beleving van de automobilist.
Stoomcursus
De powerpointpresentatie stoomcursus natuurbeleving geeft een beknopt overzicht van onderzoek naar natuurbeleving, inclusief een conceptueel kader en enkele voorbeelden van toepassingen. De presentatie is toegespits op de interesses van bosbeheerders, maar is ook voor een breder publiek geschikt.
Verder lezen
Een uitgebreid Nederlandstalig overzicht van onderzoek naar natuur- en landschapsbeleving is te vinden in de Vakreview Omgevingsychologie van Arjen Buijs. In het proefschrift van Riyan van den Born kun je meer lezen over natuurbeelden van "gewone mensen".